GENEALOGIA i GENETYKA

28. Genetyka. Budowa komórki ludzkiej.

Ciało ludzkie zbudowane jest z około 100 bilionów (100x1012) kom&órek - najmniejszych autonomicznych jednostek żywej materii zdolnych do przeprowadzania wszystkich podstawowych procesów życiowych. W przestrzeni zlokalizowanej między błoną zewnetrzną komórki a błoną jądra znajdują się organelle komórkowe, między innymi mitochondria zawierające pewną ilość materiału genetycznego. Większość materiału genetycznego przybiera postać tzw. chromosomów i znajduje się w leżącym w centrum jądrze komórkowym. Chromosomy zbudowane są z dwumetrowej długości łańcuchów kwasów dezoksyrybonukleinowych (z ang. "DNA"). Posiadamy 23 pary chromosomów, w tym jedną parę chromosomów płci: XX u kobiet i XY u mężczyzn. Każda para zbudowana jest z jednego chromosomu odziedziczonego po ojcu i drugiego dziedziczonego po matce. Funkcje DNA definiowane są jako zespół instrucji genetycznych tworzących organizm. DNA tworzą podwójną heliksę połączoną wiązaniami wodorowymi. Elementy tych wiązań składają się z adeniny (A), tyminy (T), cytozyny (C), i guaniny (G), a sekwencje wiązań tworzą pojedyńcze chromosomy. Geny decydują o tym, które proteiny wytworzy dana komórka, a więc decydują o funkcji komórki. Chromosom płci Y jest dziedziczony w linii męskiej. Materiał genetyczny zawarty w mitochondriach jest dziedziczony wyłącznie w linii żeńskiej (podobnie jak same mitochondria) (1). (2).

29. Genom. Mutacje i znaczniki genetyczne.

Genom jest to kompletny zespół czynników dziedziczenia posiadający kompletny zestaw chromosomów danego organizmu definiowany też jako zestaw wszystkich genów, lub całkowity zestaw DNA danego organizmu. Na początku XXI wieku zaistniała możliwość przebadnia całego genomu organizmu ludzkiego. Koszt był bardzo wysoki, ale z czasem uległ obniżeniu.

Jednym z podstawowych odkryć genetyki było odnalezienie mutacji i określenie genetycznych znaczników (z ang. "markers"). Mutacje to błędy powstałe podczas podwajania się łańcucha DNA. Są one w stanie zmienić genom, i spowodować zmianę w charakterystyce organizmu, zdrowiu, lub możliwościach rozrodczych.

Zjawisko naturalnej selekcji w procesie ewolycyjnym chroni pozytywne (pożądane) mutacje i eliminuje negatywne. Te drugie typy odziedziczonych zmian genetycznych tworzą tzw. dryft genetyczny, szczególnie łatwo widoczny w małych skupiskach ludności. Dryft już w kilku pokoleniach może zaniknąć, albo się rozwijać (3), (4).

Znaczniki są zmutowanymi fragmentami DNA, lub tymi segmentami genomu, które charakteryzują się odmienną sekwencją zasad.

Zainteresowanych genetyką, lub potrzebujących dokładnego omówienia podstaw genetyki odsyłam do literatury fachowej. Krótki wstęp do genetyki można znaleźć w Internecie na stronie http://www.cyf-kr.edu.pl/~yskodura/0left.html

30. Zastosowania genetyki.

Zastosowania genetyki rozpoczęto w połowie lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku głównie w medycynie, a następnie w kryminalistyce, przy ustalaniu ojcostwa, stanu pokrewieństwa w sprawach spadkowych i testamentowych, czy emigracyjnych. W Polsce isnieją dziesiątki firm reklamujących usługi w wyżej wymienionych zastosowaniach genetyki.

31. Możliwości stosowania genetyki w badaniach genealogicznych.

Genetykę z genealogią łączy możliwość śledzenia w czasie wspólnych znaczników genetycznych (mutacji) od momentu ich powstania. Porównując wyniki badań można ustalić pokrewieństwo, oraz zidentyfikować wspólnego protoplastę. Wyniki badan DNA nie dostarczają danych używanych w konwencjonalnej genealogii jak miejsc pochodzenia, czy nazwisk przodków. Na podstawie wyników testu genealog jest jednak w stanie potwierdzić niektóre zapisy metrykalne, rozwiązać wątpliwości w przypadkach podejrzenia o adopcję lub zmianę nazwiska, lub udowodnić czy odrzucić pokrewieństwo z inna linią genealogiczną. Pokrewieństwo udowadniane jest na drodze porównania wyników testu DNA, w którym partycypują minimalnie dwie osoby. Wykorzystuje się chromosomy określające płeć i proces ich dziedziczenia.

Chromosomy rodziców X i Y decydują o płci dziecka. Córka dziedziczy chromosom X po matce, a drugi chromosom po ojcu. Syn natomiast dziedziczy po ojcu chromosom Y, a po matce chromosom X. Od chwili poczęcia dziecko dziedziczy chromosom X po matce, a o jego płci decyduje chromosom ojca. Jeśli jest to chromosom Y, urodzi się syn, a jeśli X, to urodzi się córka.

Reasumując, linie męskie określa się na podstawie badań chromosomu Y, natomiast linie kobiece badając tzw. DNA mitochodrialne. Mitochondria zwane też organellum komórkowe znajdują się w naszych komórkach i biorą udział w ich oddychaniu (5). Tu należy podkreslić, że DNA komórkowe nie mają nic wspólnego z DNA jąder komórek. Po matce dziedziczymy DNA mitochondrialne pochodzące z cytoplazmy komórki jajowej.

Chromosom Y posiada segmenty DNA o znanej charakterystyce. Każdy segment określany jako znacznik DNA posiada swój numer (DYS#). Generalnie w badaniach DNA używa się segmenty wszystkich chromosomów, a dla celów genealogicznych badaniom podlegają jedynie segmenty chromosomu Y nazywane STR (z ang. "Short Tandem Repeat") oraz znaczniki SNP (z ang. "single nucleotide polymorphism". Są to wielokrotnie powtarzające się sekwencje krótkich odcinków łańcucha DNA. Ilość powtórek sekwencji z wyjątkiem bliźniaków jednojajowych decyduje o genetycznej różnicy między dwoma osobami.

32. Grupy DNA i drzewo genetyczne.

Na podstawie badań DNA chromosomu X i Y wyróżniono kategorie DNA nazwane grupami DNA (z ang. "halpogroups"). Na podstawie wyników testu znaczników chromosomu Y lub mtDNA można okreslić przynależność do danej grupy DNA i ustalić naszą lokalizację na drzewie genetycznym. Istnieją dwa drzewa genetyczne. Drzewo genetyczne męskiego chromosomu (Y-DNA) sięga około 80 tysięcy lat wstecz, a żeńskiego chromosomu (mtDNA) około 160 tysięcy lat wstecz. Oba drzewa łączą nas wszystkich z najdalszym męskim przodkiem nazywanym genetycznym Adamem i najdalszym żeńskim przodkiem zwanym genetyczną Ewą.

Wykazano, że odległość między mutacjami waha się od kilku do kilkuset pokoleń, a prawdopodobieństwo wystąpienia mutacji jest wartością stałą dla danej grupy DNA.

33. Aktualny stan badań nad ewolucją i migracją, a grupy genetyczne.

Badania genetyczne ustalające historię rozwoju i migrację grup etnicznych opierają się na klasyfikacji grup DNA. Po przeanalizowaniu kolosalnej bazy danych przez autorów projektu Genographic Project, udało się ustalić historię migracji gatunku ludzkiego. Podaję tu w zarysie wyniki dostępne z roku 2008.

Początki homo sapiens ustalono na okres 160-60 tys. lat temu, a zlokalizowano je w środkowej Afryce. Tej grupie ludzkiej przypisuje się najstarsze grupy DNA: L0, L1, L2 i L3 (mtDNA). Ok 60 tys. lat temu część grupy migruje po Półwysep Arabski, gdzie wyodrebniają się grupy (mutacje) M1, i M (mtDNA). W okresie ok. 79 tys. lat temu zauważa się pierwsze grupy chromosomu Y - M0, potem M60 i M91 w Afryce. Około 55 tys. lat temu M130-174 migruje do Australii, zauważa się grupę M (mtDNA) w Tajlandii i N neardentalską (mtDNA) docierającą w rejon dzisiejszej Turcji. W okresie 50-45 tys. lat temu M rozbija się na C, D, Z, a M89 (YDNA) powstaje na Półwyspie Arabskim. W następnym okresie ok. 45-40 tys. lat temu z grupy R powstają PreHV, KU, JT, NI, I, W i ruszają na północ, a z M89 (YDNA) powstaje grupa M9, która dochodzi do Azji Centralnej. Okres 35-40 tys. lat temu to wędrówka M9 do dzisiejszych Filipin i powstanie grupy M173 migrującej w kierunku Uralu. W okresie 35-30 tys. lat temu w okolicach Morza Kaspijskiego powstaje grupa A (mtDNA), a M173 (YDNA) przenosi się do dzisiejszej Hiszpanii. Następnie wkraczamy w tzw. okres zlodowacenia Europy Północnej i Centralnej, gdzie 25-20 tys. lat temu grupa B (mtDNA) dochodzi do Ameryki Południowej, a M170 z Półwyspu Arabskiego przenosi się do Europy Południowo-Centralnej. Około 10 tys. lat później w grupie PreHVT (mtDNA) dochodzi do nowych mutacji i powstają grupy H, V, HV osiadłe w południowej Europie. Po kolejnej mutacji ok. 10 tys. lat temu część tych, którzy osiedli na stepach Ukrainy lub południowej Rosji, określona jako grupa R1a1a (znacznik M17) rozprzestrzeniła się na Środkowy Wschód, w kierunku Indii, oraz na zachód, docierając nawet do Islandii. Współcześnie na terenie od Czech i Polski po centralną Azję ok. 40% mężczyzn należy do grupy R1a1a. Członkom grupy R1a1a przypisuje się wytworzenie wczesno-indo-europejskich języków (6).
Historia ta wygląda skomplikowanie, ale daje nam wgląd w ewolucję i migrację gatunku ludzkiego w okresie prehistorycznym.

Niżej przedstawione jest częściowe drzewo genetyczne YDNA, przedstawiające mutacje (znaczniki) od genetycznego Adama po znacznik R1A.

Każde odgałęzienie nazywane jest grupą genetyczną, lub z angielskiego haplogroup (od greckiego słowa haplous = oddzielny, niezależny). Nanoszone jest na drzewo genetyczne za kazdym razem, gdy u potomka genetycznego Adama kod genetyczny (YDNA lub mtDNA) ulega zmianie. Taka unikalna zmiana (mutacja) w przypadku YDNA nazywana jest Single Nucleotide Polymorphism - w skrócie SNP. Każdy potomek osobnika u kórego nastapiła mutacja posiada tą mutację, i przekazuje ją następnemu potomkowi.
Podobnie zbudowane jest drzewo genetyczne mtDNA (7).

Mutacje SNP oznacza się literami, zaczynając od "A". Gdy u potomka osoby u której wykryto mutację "A" znajduje się nastepną mutację, to określa się ją jako "B". Po dojsciu do końca alfabetu zaczęto używać kombinacji literowo-numerowej. Gdy okazało się, ze często istnieje więcej niż jedna mutacja w niektórych haplogrupach, zaczęto nadawać tym mutacjom oddzielne symbole.

Genetyczny Adam należy do haplogrupy "A". Mutacja SNP, która często nazywana jest znacznikiem SNP nazywana M91 identyfikuje tą haplogrupę. Pierwszy nie-afrykanski przodek nazywany"Euroazjatyckim Adamem" należy do grupy genetycznej "CF" i zidentyfikowany został z mutacją M168.

Dla przykładu podaję wiek niektorych halpogroup. Haplogrupa "BT" liczy sobie ok. 55 tys. lat, "CF" miedzy 31 i 55 tys. lat, "DE" ok. 50 tys. lat, "IJK" ok. 45 tys. lat, a "NO" między 35 i 40 tys lat .

Międzynarodowa Organizacja ds. Genetycznej Genealogii ISSOG przedstawia drzewo genetyczne uporządkowane według grup genetycznych (haplogrup) i ich mutacji (SNP) (8), a Peter Gwozdz i "polska grupa" z Family Tree DNA wykazują dużą aktywność w badaniach "polskich" grup genetycznych.

Niżej przedstawiam drzewo genetyczne znacznika R sporządzone na podstawie danych ISSOG i Family Tree DNA.

34. Skąd pochodzimy?

Pytanie to powraca wiele razy. Wyniki badań konwencjonalnej genealogii odnoszą się do kilku lub kilkunastu pokoleń. Istnieje więc tu pewien limit czasowy nakładający się na inny limit - limit możliwości genealogii. Stosowanie genetyki roztacza przed badaczem nowe horyzonty i nieco zbliża do poszukiwanej, i wciąż dalekiej odpowiedzi. Należy się spodziewać, że dalszy rozwój genetyki umożliwi poznanie migracji i pokrewieństwa ludów na terenie kontynentu europejskiego w okresie znacznie nam bliższym.

Naukowcy udowaniają, że wszyscy jestesmy spokrewnieni i że posiadamy tysiące przodków genetycznych. Z punktu widzenia genealoga ważne są badania DNA cytoplazmy i jądra komórek, których celem jest odnalezienie najbliższego w czasie przodka genetycznego, czyli przodka w którego genach powstała najbliższa mutacja genetyczna. Pomocna stała sie metoda zaczerpnięta z badań antropologicznych pozwalająca na statystyczne określenie odległości w czasie do najblizszego wspólnego przodka genetycznego. Odległość ta mierzona w generacjach, zależy od wyników badań i typu stosowanej metody (ilość badanych znaczników STR). Wyniki badań reprezentują stopień podobieństwa formy genu (alleles) segmentów znacznika STR. Zauważono, że odległość zmniejsza się ze wzrostem badanych znaczników dwóch osób. Z tego powodu zalacane są testy większej ilości znaczników. W zwiazku z rozwojem badan genetycznych w roku 2014 zaprzestaje się wykonywania testów 12 znaczników dla celów genealogicznych, a testy 24 i 37 znaczników odgrywają coraz mniejszą rolę. Obecnie zaleca się testy 67 i 111 oraz testy SNP, lub (wciąż drogie) testy nowej generacji oparte na NGS (next generation sequencing).

35. Historia badań i bazy danych

W U.S.A. genetykę dla celów genealogicznych zaczęto stosować w latach dziewiećdziesiątych ubiegłego stulecia. Pilotującymi projektami były badania przodków rodziny Humprey, rodziny Rutledge, rodziny Manley, czy rodziny Mumma. Nieco wiekszą bazę danych DNA stworzył Dr. Scott Woodward, którą przedstawia w portalu "Ancestry.com" (9). Na niektórych z wymienionych stron można znaleźć próby określania migracji wczesnych przodków, oraz niepełną klasyfikację grup DNA.

W pierwszej dekadzie XXI w. ambitne przedsięwzięcie stworzenia kolosalnej bazy danych zwane "Geneographic Project" podjęły się National Geographic, IBM, genetyk Spencer Wells i "Waitt Family Foundation". Baza zawiera dane genetyczne chromosomu X i Y pochodzące z całego świata. Celem tej akcji jest ustalenie migracji gatunku ludzkiego od jego początków po dzień dzisiejszy. Autorzy zapraszają publiczność do partycypacji, zapewniając stuprocentową anonimowość. Więcej informacji czytelnik znajdzie w Internecie na stronie "National Geographic".

W teście 24 znacznikow STR, kiedy gdy wszystkie znaczniki są identyczne istnieje 50% prawdopodobieństwa, że odległość do najbliższego wspólnego przodka jest nie większa niż 4 generacje. Dla 95% odległość ta jest nie większa niż 17 generacji, a przy 99.5% dochodzi do 32 generacji (10). (32x30=960)(2010-~960=~1050AD). Dwa różne znaczniki STR z 25 badanych swiadczą o braku pokrewieństwa.

Wykonując test 37 znaczników STR, gdy wszystkie znaczniki są identyczne istnieje 50% prawdopodobieństwa, że odległość do najbliższego wspólnego przodka jest nie większa niż 2 generacje. Dla 95% odległość ta jest nie większa niż 7 generacji, a przy 99.5% dochodzi do 14 generacji (10). (14x30=420)(2010-~420=~1590AD)

Poniżej znajdują sie wyniki testów SNP i STR przedstawicieli potomków rodu Janina i innych posiadających podobne wyniki. Proszę zauważyć, że test 12 znacznikowy zajmuje miejsca w genomie od 1 do 12.

Dla testu 67 znaczników przyjmuje się pokrewieństwo między dwoma osobami przy zgodności minimum 64 znaczników STR. W teście 67 znaczników stosując uproszczoną metodę która zakłada, że jedna mutacja w panelu 67 znaczników występuje średnio raz na 208 lat otrzymujemy dystans do mojego i Sergiusza (o którym później) wspólnego przodka ((8x208)/2)=823 lata

W teście 111 znaczników stosując uproszczoną metodę która zakłada, że jedna mutacja w panelu 111 znaczników występuje średnio raz na 125 lat, otrzymujemy dystans do mojego i Sergiusza wspólnego przodka ((11x125)/2)=687.5 lat.

Baza danych Y-DNA "Ysearch"
Baza danych Y-DNA "Sorenson"
Baza danych Y-DNA "ISOGG"
Baza danych Y-DNA "FTDNA"

36. Rod Janinów - genetyka

Wyniki badań genetycznych dają wgląd w relacje pomiędzy grupami genetycznymi. Bazując na tych relacjach tworzy się drzewa genetyczne męskiego chromosomu YDNA lub żeńskiego mtDNA.

W związku z tym, że zajmuję się tu rycerskim rodem Janinów - wspólnotą kultu męskich przodków, to naturalnym staje się zwrócenie uwagi na grupy chromosomu YDNA i ich drzewo genetyczne. Jakkolwiek wcześniej omawiałem ród Janinów w aspekcie rodu heraldycznego, czyli takiego, którego członkowie niekoniecznie byli powiązani wspónotą krwi, to należy mieć na uwadze początki rodu sięgające daleko wstecz w czasy, kiedy ród świadomy był swego pochodzenia (od wspónego przodka).

Dokumenty i inne wzmianki pochodzące już od połowy XII wieku przedstawiają ród Janinów jako rdzennie polski i pochodzący z terenów ówczesnej Małopolski. Wówczas to, czyli w okresie pełnego średniowiecza rody rycerskie przedstawiały grupy społeczne wywodzące swoje pochodzenie od wspólnego męskiego przodka. Na razie pozostaje w sferze pozanaukowej istnienie takiej hipotetycznej osoby. Niemniej badania genetyczne są w stanie okreslić genetycznie protoplastę rodu, a także przedstawić stopień różnorodności genetycznej rodu. Aby odkryć taką hipotetyczną osobę musi istnieć duża pula testów YDNA, gdyż badania opierają się w dużej mierze na statystyce.

Do tej pory swoj udział zgłosiły jedynie cztery osoby będące potomkami członków rodu Janinów. Okazuje się, że trzy osoby legitymują się grupą genetyczną R1a1a, a pozostała osoba grupą I. Wyniki testu dwóch osób spośród trzech wymienionych wcześniej określają ich jako grupę R1a1a1b1a2.

Ilustracja A przedstawia drzewo genetyczne chromosomu YDNA począwszy od genetycznego Adama po ludy indoeuropejskie charakteryzujące się grupą R1a, natomiast ilustracja B przedstawia drzewo genetyczne począwszy od grupy R1a poprzez ludy indoeuropejskie (R1a1a1) poprzez ludy środkowej i wschodniej Europy (M458) po ww. osoby biorące udział w tesach (8). Figura w kształcie drzewa tworzona jest z następujących po sobie mutacji. W miarę rozwoju badań, takie drzewo ulega ciągłej rozbudowie. Proszę zauważyć, ze genetyka przyswoiła sobie pojęcie "drzewo" od drzewa genealogicznego.

Wiosną 2014 roku do grupy potomków rodu Janina dołączył Sergiusz Mały z Ukrainy. Z testu 67 znaczników STR wynika, że ma ze mną wspólne 60 znaczniki, a to oznacza, że mieliśmy wspólnego przodka ok. 900 lat temu. Po wykonaniu testu na 111 znaczników STR okazało się, że błąd obliczeniowy się zmniejszył, i że wspólny przodek zbliżył się do nas do ok. lat 700. Wychodzi to na czas między domniemanym okresem życia Janusza, wojewody krakowskiego, oraz Sułka z Bidzin i Piotra z Podlodowa, a jeśli chodzi o panujących, generalnie to odpowiada to okresowi od końca panowania Leszka Czarnego po początki panowania króla Władysława Łokietka.
Zbieżność nazwisk Mały i Wierzbięty Małoszowskiego sugeruje, ze Sergiusz i ja wywodzimy się od właścicieli małopolskiego Małoszowa. Wówczas potwierdziłaby się nota z Archiwum Kaszowskich przedstawiająca Jana z Bidzin jako potomka Janusza, wojewody krakowskiego (występuje w dokumentach z lat 1250-1285) i Wierzbiętów z Małoszowa (na Małoszowie od 1355 r.), zakładając, że udowodnię swoje pochodzenie od Bidzińskich lub Podlodowskich.
Istnieje też inna możliwość. Otóż Uruski podaje, że Piotr z Podlodowa w roku 1333 posiadał między innymi Małoszyce położone 7 km N od Opatowa w parafi Wszechświęte, w ziemi sandomierskiej, a Jan Długosz, że w roku 1508 Feliks Podlodowski (Małoski) h. Janina posiadał Małoszyce i Drzenkowice w par. Wszechświęte. Być może Sergiusz i ja pochodzimy od Podlodowskich i ich potomków Małoskich.
Ktoś się może zapytać, jaki sens ma zajmowanie się genetyką w celach genealogicznych? Odpowiedź jest prosta. Otóż dzięki genetyce tworzy się naukowo udokumentowaną etnogenezę, o którą w XIX i XX w.kruszło kopie wielu naukowców: i tych bezstronnych, i tych politycznie lub narodowo umotywowanych. Dzięki genetyce dowiedziałem się, że moi dawni przodkowie przybyli na tereny dzisiejszej Polski nie z grupą Słowian w VI w n.e., jak się ogólnie uważa, ale dużo wcześniej, jako indoeuropejczycy (M417) ok. 3,000 lat p.n.e. Ich potomkowie nazywani pra-bałto-słowianami (M458) około 3,000-2,500 lat p.n.e stworzyli kulturę ceramiki sznurowej, następnie na terenie dzisiejszej Polski kulturę trzciniecką ok. 2,000 lat p.n.e., i łużycką ok 1,500 lat p.n.e. Bazując na dzisiejszym stanie wiedzy, wiadomym jest, że z potomkami rodu Janina (Suchodolski i Bidziński) posiadam wspólnego przodka (Z280), który żył ok. 3000 lat p.n.e.

>

W tym miejscu pragnę zaprosić Gulińskich, Kaszowskich, Bidzińskich, Podlodowskich oraz innych potomków przedstawicieli rodu Janinów do uczestnictwa w tym przedsięwzięciu. Wyniki testu są nieprzydatne dla jakichkolwiek innych celów poza genealogicznymi i etnogenezy, a laboratoria wykonujące testy zapewniają pełną anonimowość. Wyniki badań chromosomu Y należy traktować jako rodzaj identyfikacji podobny do grupy krwi, czy zapisów uzębienia. Posiadacze wyników testu YDNA mogą je porównać z wynikami innych osób, dostępnymi w wyżej przedstawionych bazach danych.

Andrzej Guliński


Literatura i źródła

(1) P.C. Turner, A.G. Mc Lennon, A.D. Bates, M.R.H. White, Biologia molekularna, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1996
(2) Pearson, H (2006). "Genetics: What is a gene?". Nature 441
(3) Sawyer, SA; Parsch, J; Zhang, Z; Hartl, DL (2007). "Prevalence of positive selection among nearly neutral amino acid replacements in Drosophila.". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 104
(4) Feliks Jaroszyk, Biofizyka, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2001
(5) see Paternal mtDNA on this http://en.wikipedia.org/wiki/Paternal_mtDNA_transmission
(6) Genographic Project, National Geographic http://genographic.nationalgeographic.com/geneographic.html
(7) Internetowa Encyklopedia PWN, portal Wirtualnej Polski http://encyklopedia.wp.pl
(8) Miedzynarodowa Organizacja Genetycznej Genealogii http://www.isogg.org
(9) Genetic Genealogy, http://www.Ancestry.com
(10) Family Tree DNA, http://www.familytreedna.com/
Podziękowania dla p. Tomasza Rogalińskiego za konstruktywne uwagi (2009).


Wszelkie prawa zastrzeżone. Copyright © 2016 by Andrzej Guliński