Góreccy i ich protoplaści: Wieruszowie, Kowalscy, Walknowscy, Niemojewscy


Wstęp

"Góreccy i ich protoplasci: Wieruszowie, Kowalscy, Walknowscy, Niemojewscy" to część trzecia opracowania poświęconego odtworzeniu genealogii rodzin Gulińskich, Niewodowskich i Góreckich, i przedstawieniu rodu Janina.


Rodzina Góreckich wywodzi się ze szlacheckiego rodu wielkopolskiego Wieruszowa. Jak podaje Żychliński (1), (2) i Boniecki (3) ród ten pochodzi od dwóch braci Piotra i Benedykta Wieruszów, synów Lutolda, żyjących na przełomie XIV i XV wieku, zamieszkujących na terenie Ziemii Wieluńskiej. Długosz (4) wywodzi ród z miasta Miśnia (niem. Meissen) położonego w Saksonii. Sądząc z ilości wsi neleżących do jego synów, Lutold musiał być bogatym rycerzem. Niewiadomym jest, co go sprowadziło do Polski, niemniej otrzymał lub odkupił od króla znaczną ilość ziemi.

Benedykt (Bieniasz) Wierusz od 1382 r. sędzia generalny ziemski wieluński (5) i opolski, starosta ostrzeszowski w 1386 r. (6) mianowany przez Władysława Jagiełłę (7), w roku 1401 fundował klasztor oo. Paulinów i dwa kościoły w Wieruszowie (1). W Ziemii Wieluńskiej posiadał Wieruszów, Kowale, Niemojowo, Osiek, Cieszęcin, Cieciułowo, Żytniowice, Wiktorowice, zamek w Kopanicy z przyległymi wsiami, Walknowice (Walichnowe) i część miasta Praszki (2), które jego brat Piotr zamienił za dziedziczną wieś Michałów (16km N od Wieruszowa), a na co uzyskał pozwolenie od Władysława Jagiełły w roku 1392. W roku 1409 Benedykt, podkomorzy wieluński zginął pod Malborkiem w walce z zakonem krzyżackim.

Piotr Wierusz z Kowal, brat Benedykta dziedziczył początkowo Michałów i część Wieruszowa. W roku 1456 jego syn Marcin Wierusz dziedziczył na Kowalach (8).

Benedykt, brat Piotra miał synów Klemensa, dziedziczącego na Kowalach i w Wieruszowie, który poległ w 1450 r. (9), Władysława na Walknowie, i Bieniasza, rotmistrza spod Grunwaldu (10) na Niemojowie i Osieku. Czwarty syn Benedykta, Lutold, starosta wieluński 1414-15, chorąży wieluński w 1420 r., w latach 1418-32 piastował funkcje sędziego ziemskiego wieluńskiego (11). W r.1418 pełnił funkcję kapitana wieluńskiego (12). Posiadał Wieruszów, Białą i Kąty (13), (14), (15), (16)

Linie Wieruszów i ich potomków przedstawione są na niniejszej stronie.

Nazwisko Góreckich jako typu odmiejscowego pochodzi od nazwy Góra, Góry lub Górki, miejscowości leżących na terenie ziemii wieluńskiej, najprawdopodobniej w okolicach Wieruszowa. Może to być Górka Wieruszowska (7 km W od Wieruszowa), lub Górki, miejscowość leżąca w obrębie klucza Wieruszów Niemojowskich: Kloski, Górki, Lututowa i Dymki (ok 20 km NE od Wieruszowa).

Jan Wierusz Niemojowski występujący w źródłach z drugiej połowy XVI wieku dziedziczył Górki i Kloski. Samuel, bratanek Jana i syn Łukasza posiadał te same Górki (17). Jak podaje Żychliński, linia ta wygasła w dwóch pokoleniach. Dobra niniejsze miały więc przejść w posiadanie innych linii Niemojowskich: Marcina i Bieniasza, lecz później Górki i jej właściciele nie występują w źródłach. Pierwsi znani Góreccy rodu Wieruszowa, zapisani zostali w pierwszej połowie XVI wieku, ale trudno jest ustalić ich pokrewieństwo z potomkami Wieruszów.

Paparocki, a za nim Niesiecki (18), (19) pod rodem Wieruszów podaje, że "wieku mego był Maciej chorąży poznański i pisarz polny...od którego zostało potomstwo". Dworzaczek (20) uwiarygodnia te dane motywując tym, że Paprocki żyjący w tych samych latach co Maciej Górecki z racji stanowiska Macieja, musial znać jego przynalezność rodową. W latach 1555-1566 Maciej Górecki jako namiestnik Zygmunta Augusta na starostwie lwowskim otrzymywał polecenia królewskie, a w roku 1563 sąd lwowski rozstrzygał spór między Maciejem Góreckim i Kasprem de Castilione, złotnikiem krakowskim. W 1567 Maciej uzyskał w dzierżawę od króla wieś Mszanę (21).

Współczesny autor Adam Bień (22) powołując się na Polski Słownik Biograficzny (23) podaje daty piastowania urzędu chorążego poznańskiego przez Macieja Góreckiego lata 1547-1584, dodaje iż Maciej był mianowany starostą pobiedziskim (20 km na E od Poznania), lecz uważa go za członka rodu Sokola. Według Bienia Maciej jako poseł woj. ruskiego podpisywał akt odnowienia unii z Wielkim Księstwem Litewskim w 1569 roku (24). Według innych źródeł Maciej Górecki był dworzaninem króla Zygmunta I Starego (panującego 1506-1548) i Stefana Batorego (panującego 1576-1596) (25), (26). Zmarł około roku 1585.

Mikołaj Rej w "Zwierzyńcu" tak opisywał Macieja Góreckiego chorążego poznańskiego i pisarza polnego:

Ten Rzeczypospolitej służył z dawnych czasów,
Gdzie gardła nie litując używa niewczasów.
Acz z młodych lat swoich, gdy na dworze służył,
W rycerskich sprawach swoich przed inszymi płużył.
Ale iż prawdę mówił, tam gdzie sie godziło,
Przetoż k'dalszym postępkom to mu przeszkodziło.
Wszakże cnym zachowaniem nic mu nie odchodzi,
Zdarzy Pan Bóg, że szczęście wżdy mu to nagrodzi.

Znamy tez innego Góreckiego reprezentującego ród Wieruszowa w drugiej połowie XVI wieku. Był nim przedstawiony przez Niesieckiego (18) Roch Górecki występujacy w roku 1575.

Nieco poźniej, bo w roku 1625 na sejmiku deputanckim Wojciech Górecki z Galewic i Stefan Bielski z Białej, obaj rezydenci powiatu wieluńskiego poświadczali szlacheckie pochodzenie Stefana Nycza (27).

Korzystając z wykazu elektorów królewskich Boniecki zaliczył Piotra Góreckiego pochodzącego z ziemii wieluńskiej, który w roku 1632 głosował za wyborem króla Władysława IV (9), oraz Wacława Góreckiego podpisującego z Ziemią Wieluńską elekcję króla Jana Kazimierza w roku 1648 (3) do rodu Wieruszowa.

W "Przyczynkach do dziejów ziemii sieradzkiej" (28) odnajdujemy Pawła Góreckiego, burgrabię grodzkiego ostrzeszowskiego, oraz Tomasza, Mikołaja i Jakuba Góreckich. Tomasz Górecki według rejestru rycerstwa ziemii wieluńskiej uczestniczącego w pospolitym ruszeniu w roku 1621 wysłał pod Lwów syna na koniu. Natomiast Mikołaj i Jakub występowali w następnym roku w "Regestrum nobilitatis" w aktach grodzkich sieradzkich. Stosując metodę Bonieckiego należałoby i te osoby utożsamić z Góreckimi herbu Wieruszowa, bo i ziemia wieluńska składała się z powiatu wieluńskiego i ostrzeszowskiego.

Dzięki pracy Bonieckiego (3) dowiadujemy się, że Bolesław Górecki Wierusz, podpułkownik gwardii królewskiej, otrzymał w roku 1720 wieś Białą, położoną w ziemii wieluńskiej (29). Jan-Wacław Górecki, skarbnik wieluński w 1720 roku, miał syna Samuela (30), (31).

Przedstawicielem rodu Wieruszowa mógł być Tomasz Górecki, assessor i deputant piotrkowskiego na sejmik miejski sieradzki w roku 1791.

Góreccy legitymują się własną odmianą herbu Wieruszowa, której wizerunek znajdujemy w "Herbarzu szlachty polskiej" Władysława Nowiny Chrzanowskiego. Chrzanowski zebrał wizerunki niemal siedmiu tysięcy herbów, ale niestety nie podał źródeł swej wieloletniej pracy. Spośród pięciu przedstawień graficznych herbu Wieruszowa, herb Góreckich charakteryzuje sie na wpół tautologicznym klejnotem, w którym na tle strusich piór umiejscowiono przód kozła.

Jak przedstawiłem powyżej, zachowało się niewiele podań dotyczących rodziny Góreckich rodu Wieruszowa. Pod koniec XVIII odnajduje się na Wołyniu nienajgorzej udokumentowana gałąź Góreckich.

Nieco poźniej, w czasie Wiosny Ludów odnadujemy Góreckiego rodu Wieruszowa. Ojciec Pawła który pochodził spod Krakowa w roku 1848 walczył pod dowództwem gen. Bema na Węgrzech (32). Dziećmi Pawła Góreckiego byli Zygmunt, Kazimierz i Janina. Ponad piećdziesięciotletni Paweł wraz z synem Zygmuntem walczyli do końca pierwszej wojny światowej w legionach Piłsudskiego. Zygmunt ur. 3.V.1891 r. poślubił Stefanię z domu Indyka ur. 15.XI.1908, a zmarł 12.VI.1997 w Darłowie. Zygmunt jako ochotnik Wojsk Polskich w latach 1920-1921 brał udział w wojnie polsko-rosyjskiej. Po roku 1945 osiadł w Trąbkach Wielkich k. Gdańska, gdzie do końca życia (9.IX.1962) kierował szkołą podstawową. Jedynym synem Stefanii i Zygmunta był Zbysław ur. 26.IV.1926 r. w Bolesławiu k. Olkusza, literat (33) i działacz społeczno-kulturalny w Darłowie. Dziećmi Zbysława są Grażyna Górecka i Ewa Górecka.

Typowe stroje szlacheckie z XVI w. przedstawia ilustracja C i D. Zbroje rycerzy z XIV, XV i XVI w. przedstawia ilustracja A i B. Wygląd typowych dworków szlacheckich przedstawiają następujące ilustracje: E , F , G i H.

Andrzej Guliński

Literatura i źródła

(1) Teodor Żychliński, Złota księga szlachty polskiej, t.21 s.36. Poziom pracy Żychlińskiego jest bardzo nierówny. Podczas gdy monografia Wieruszów zawiera liczne źródła, ale już monografia Kaszowskich h. Janina, którą autor przedstawił na ośmiu stronach posiada jedynie sześć zewnętrznych referencji. Autor popełnia i inne, typowe grzechy wczesnych genealogów: poza tendencjami panegierystycznymi używa jedynie źródeł "pasujących" do przez siebie stworzonych opisów rodzin.
(2) Teodor Żychliński, Złota księga szlachty polskiej, t.21 s.35
(3) Adam Boniecki, Herbarz Polski, wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich, s. 246, Warszawa 1899 - 1914
(4) Marian Friedberg, Klejnoty długosowe, s.71, Warszawa 1931
(5) Metryka Koronna, 17 k.124v
(6) Romuald Hube, Sądy, ich praktyka i stosunki prawnospołeczne w Polsce ku schyłkowi XIV w., Warszawa 1886
(7) Archiwum Państwowe w Krakowie, Zbiory Rusieckich
(8) Oblata wieluńskie z 1564 r.
(9) Marcin Bielski, Kronika Marcina Bielskiego,s.393, Sanok 1856
(10) Marcin Bielski, Kronika Marcina Bielskiego, Sanok 1856
(11) Księgi ziemskie poznańskie, Archiwum Państwowe w Poznaniu, t.11 k.92
(12) AC t.2 s.119
(13) Józef Szaniawski, Spis chronologiczny przywilejów w Archiwach Akt Dawnych w Sieradzu w r. 1850, "Biblioteka starożytna Pisarzy Polskich", t.2, Warszawa 1854
(14) Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t.5 nr.309
(15) Jan Długosz, Opera Omnia, t.13 s.52
(16) Jan Długosz, Liber Beneficiorum Dioecesis Cracoviensis, t.2 s.213
(17) Księgi ziemskie wieluńskie, t.57 s.531
(18) Kasper Niesiecki, Herbarz polski, t.4 s.198,199
(19) Bartosz Paprocki, Herbarz rycerstwa polskiego, Kraków 1858
(20) Włodzimierz Dworzaczek, Genealogia, s. 110, Warszawa 1959
(21) Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczpospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie, t.10 s.70-159, Lwów 1884,
(22) Adam Bień, Urzędnicy wielkopolscy XVI-XVIII w., s.203
(23) Polski Słownik Biograficzny, s.399
(24) Stanisław Kutrzeba i Władysław Semkowicz, Akta unii Polski z Litwą, nr.148
(25) T. Wierzbowski, Matricularum Regni Poloniae summaria t.4 s.13, nr 8057
(26) Księgi ziemskie gnieźnieńskie w Archiwum Państwowym w Poznaniu t.25 s.60
(27) Castr. Osw. t.170 nr 161 w Roczniku Heraldycznym, t.3 s.142 nr 213
(28) Józef Kobierzycki, Przyczynki do dziejów ziemii sieradzkiej, Warszawa 1915-1918
(29) Akta grodzkie warszawskie zwane Donationum, 63 s. 403
(30) Seweryn Uruski, Rodzina, herbarz, t.4 s.273
(31) Wyroki Trybunału Lubelskiego
(32) Zygmunt Miłkowski, Pamiętnik starającego się, s.286
(33) Polska bibliografia literacka za 1971 rok, BWN, Warszawa 1974


Wszelkie prawa zastrzeżone. Copyright 2003-2015 Andrzej Guliński